Boek 3 Artikel 1 (3:1 BW)

1. Goederen zijn alle zaken en alle vermogensrechten.

Toelichting

Artikel 3:1 BW vormt het uitgangspunt van het Nederlandse vermogensrecht. Het artikel definieert het begrip goederenals de verzamelnaam voor zowel zaken als vermogensrechten. Dit is een bewuste keuze van de wetgever: in het oude Burgerlijk Wetboek was de terminologie omgekeerd — daar was zaken het overkoepelende begrip. In het huidige stelsel vormt de definitie van goederen het grondpatroon voor de Boeken 3 tot en met 8 BW.

Zaken en vermogensrechten

De wet maakt een fundamenteel onderscheid tussen twee categorieën.

Zaken zijn stoffelijke objecten die vatbaar zijn voor menselijke beheersing (artikel 3:2 BW). Zij nemen ruimte in en zijn fysiek grijpbaar. Natuurkrachten zoals elektriciteit vallen strikt genomen buiten dit begrip, hoewel specifieke wetsbepalingen hen er doorgaans mee gelijkstellen.

Vermogensrechten zijn de onstoffelijke tegenhanger. Artikel 3:6 BW omschrijft ze als rechten die overdraagbaar zijn, de rechthebbende stoffelijk voordeel verschaffen, of werden verkregen in ruil voor een dergelijk voordeel. Hieronder vallen zowel absolute rechten — zoals beperkte rechten op een zaak — als relatieve rechten, bijvoorbeeld vorderingen uit overeenkomst of de wet.

Een bijzonderheid is de positie van het eigendomsrecht: hoewel eigendom technisch gezien een vermogensrecht is, wordt het in de praktijk en in de wet dikwijls vereenzelvigd met de zaak zelf. Buiten de definitie vallen persoonlijkheidsrechten, zoals het recht op eer en goede naam, omdat deze de kenmerken van een vermogensrecht missen.

Bijzondere gevallen

Artikel 3:2a BW bepaalt dat dieren geen zaken zijn, maar de zaaksbepalingen blijven op hen van toepassing voor zover de wet of de aard van het dier zich daartegen niet verzet.

Digitale activa zoals bitcoins worden bij gebrek aan stoffelijkheid niet als zaak aangemerkt. In de literatuur en lagere rechtspraak worden zij overwegend als vermogensrecht beschouwd en daarmee als goed onder artikel 3:1 BW.

Goodwill geldt in de heersende leer niet als een zelfstandig goed, maar kan wel vermogensrechtelijk relevant zijn — bijvoorbeeld bij de waardering van een onderneming of bij non-conformiteitsvragen bij koop.

Een algemeenheid van goederen, zoals een nalatenschap of een onderneming, wordt door de wetgever niet als één afzonderlijk goed erkend. Overdracht van een dergelijk complex vereist afzonderlijke levering van elk bestanddeel.

Samenhang met andere bepalingen

Artikel 3:1 BW is het fundament waarop meerdere andere bepalingen voortbouwen:

• Artikel 3:10 BW definieert registergoederen als goederen waarvoor inschrijving in openbare registers vereist is voor overdracht of vestiging.
• Artikel 3:107 BW regelt bezit; ook vermogensrechten kunnen voorwerp van bezit zijn.
• Artikel 6:251 BW regelt kwalitatieve rechten in het verbintenissenrecht, waarbij een onderneming bij uitzondering als goed wordt aangemerkt.
• Artikel 3:276 BW bepaalt dat een schuldeiser zijn vordering kan verhalen op alle goederen van de schuldenaar.

Praktische betekenis

Artikel 3:1 BW is in de rechtspraktijk de primaire toets om te bepalen welk goederenrechtelijk regime van toepassing is. De kwalificatie als zaak of vermogensrecht is bepalend voor de leveringsmodaliteiten — die verschillen wezenlijk. Voor curatoren in faillissement is het artikel leidend bij de vaststelling van de boedelomvang. Bij de vestiging van zekerheidsrechten is het onderscheid tussen pand en hypotheek afhankelijk van de aard van het goed. Een onjuiste kwalificatie kan de beoogde zekerheid of overdracht ongeldig maken.

Jurisprudentie

Relevante rechtspraak

Hoge Raad 6 december 2019, ECLI:NL:HR:2019:1909, ING Bank/Thielen q.q. Een assurantieportefeuille is geen goed in de zin van artikel 3:1 BW en is om die reden niet vatbaar voor overdracht of verpanding. Het wettelijke stelsel gaat ervan uit dat slechts individuele zaken of vermogensrechten als goed kunnen worden aangemerkt; een samenstel van overeenkomsten en goodwill voldoet daar niet aan.

Hoge Raad 12 januari 1968, ECLI:NL:HR:1968:AC2286, Mulder c.s./Teixeira de Mattos Wie eigendom van een zaak uit een hoeveelheid soortgelijke zaken wil inroepen, moet nauwkeurig kunnen aantonen welke zaak aan hem toebehoort. Zaken die niet als eigendom van een bepaalde rechthebbende zijn te individualiseren, vallen in de algemene voorraad van de houder en gelden als eigendom van die houder.